Праблемнае навучанне на практычных занятках: кафедра рускай мовы дзеліцца вопытам

30 лістапада на філалагічным факультэце адбыліся адкрытыя практычныя заняткі па гістарычнай граматыцы рускай мовы, якія правяла дацэнт кафедры рускай мовы Вольга Уладзіміраўна Зуева. Тэма заняткаў – «Гісторыя рэдукаваных галосных у старажытнарускай мове. Фанетычнае размеркаванне і пазіцыі рэдукаваных галосных». Канкрэтныя лінгваметадычныя задачы, якія вырашаліся на занятках, сталі той «інфармацыяй для разважання», якая неабходна студэнтам для разумення важных, індывідуальна значных мэт – у дачыненні як да асобных заняткаў, так і да ўсёй дысцыпліны ў цэлым.

Галоўнай мэтай заняткаў, безумоўна, стала развіццё асобы студэнта. Гэтая мэта патрабуе канкрэтызацыі – у дадзеным выпадку па чатырох кірунках:

1) развіццё кагнітыўных здольнасцей студэнтаў, а менавіта ўмення бачыць адзіную сістэму ў разрозненых на першы погляд з’явах; умення крытычна ўспрымаць інфармацыю; умення асацыятыўна мысліць;

2) развіццё творчых здольнасцей студэнтаў: на занятках студэнты прадстаўлялі свой уласны «адукацыйны прадукт»; акрамя таго, некаторыя з прапанаваных заданняў патрабавалі праяўлення фантазіі;

3) развіццё камунікатыўных здольнасцей студэнтаў: абмеркаванне дыскусійных тэарэтычных палажэнняў немагчыма без умення абгрунтаваць свой пункт гледжання;

4) фарміраванне каштоўнасных адносін студэнтаў да гісторыі і культуры ўсходніх славян: кожныя заняткі па гісторыі рускай мовы, якія ўключаюць чытанне і асэнсаванне сярэдневяковых тэкстаў, маюць выхад на шырокі культурна-гістарычны кантэкст.

Заняткі праводзіліся са студэнтамі 2 курса спецыяльнасці «Руская філалогія». У ходзе заняткаў паслядоўна ствараліся вучэбныя сітуацыі, якія патрабавалі актыўнай пошукавай дзейнасці студэнтаў. Так, у пачатку заняткаў для актывізацыі апорных ведаў студэнтам было прапанавана назваць па адным ключавым слове, якое датычыць тэмы. Гэта заданне накіравана на развіццё ўмення аддзяляць істотнае ад другаснага і на разуменне таго, што не любое паняцце, якое ўжываецца пры вывучэнні тэмы, з’яўляецца ключавым. Студэнты паспяхова справіліся з гэтым заданнем, у тым ліку пры актыўнай узаемадапамозе.

Далей студэнтам былі зададзены праблемныя пытанні, якія тычацца рознай інтэрпрэтацыі вывучаемых моўных фактаў. Студэнты абмеркавалі навуковыя гіпотэзы, паспрабавалі прапанаваць свае тлумачэнні. Кожны прыйшоў да ўласнай высновы адносна таго, якая пазіцыя яму бліжэй.

Праверка дамашняга задання прайшла хутка: на слайдзе выкладчык прывяла правільныя граматычныя формы, а студэнты параўналі іх з тымі, якія яны запісалі дома ў рабочых сшытках. Такая форма праверкі зручная: яна дазваляе не марнаваць час. На пытанні аднагрупнікаў адказалі тыя студэнты, якія паспяхова справіліся з заданнем.

Чытанне, пераклад і аналіз сярэдневяковага тэксту – гэта класічны від вучэбнай дзейнасці, які мае праблемна-пошукавы характар ​​«у чыстым выглядзе». Студэнты вывучалі надпіс на крыжы Ефрасінні Полацкай 1161 года. Сам зварот да нацыянальнай рэліквіі беларусаў, а таксама аповед выкладчыка пра знойдзеную беларускімі археолагамі ў 2017 годзе пячатку Ефрасінні Полацкай і каментарый да надпісу на гэтай пячатцы – усё гэта стала элементам духоўнага і патрыятычнага выхавання студэнтаў-філолагаў. У працэсе аналізу тэксту студэнты выконвалі комплекс заданняў, якія патрабуюць жывога дыялогу і актыўнай пошукавай дзейнасці: тлумачэнне «незразумелых» па змесце фрагментаў і каментаванне незвычайных граматычных форм, тлумачэнне наяўнасці «нечаканых» моўных з’яў і адсутнасць тых, якія прагназаваліся; вызначэнне жанрава-стылістычнай прыналежнасці помніка. Некаторыя заданні выконваліся індывідуальна, і студэнты выказалі свае «заключэнні» па тым ці іншым пытанні.

Важнае месца на занятках было адведзена прадстаўленню студэнтамі ўласнага «адукацыйнага прадукта». Ім сталі самастойныя работы, якія студэнты склалі па вывучаемай тэме (агульныя параметры заданняў былі прапанаваны выкладчыкам). Студэнты абмяняліся гэтымі работамі на занятках, выканалі іх, а потым кожны аўтар забраў дадому на праверку тую работу, якую ён склаў. Такі від арганізацыі самастойнай дзейнасці вучняў стаў ўведзены выкладчыкам у практыку вывучэння дысцыпліны, і ён знаходзіць станоўчую ацэнку ў студэнтаў. Заданні маюць вялікую эфектыўнасць, таму што дазваляюць кожнаму студэнту праявіць сябе, спрыяюць усім відам яго творчай і пазнавальнай актыўнасці (ці падыходзіць гэтае пытанне? як правільна сфармуляваць думку?  – і гэтак далей), выклікаюць пачуццё адказнасці і імпэт. Аўтараў лепшых заданняў выкладчык заахвочвае.

Пасля напружаных і складаных відаў дзейнасці студэнты «для адпачынку»  прынялі ўдзел у невялікай лінгвістычнай гульні. Група была падзелена на чатыры каманды, кожная з якіх выконвала заданні ­– шукала адказы на пытанні, вынесеныя на слайды. Гульня была накіравана на фарміраванне ў студэнтаў умення адрозніваць рэфлексы трох відаў паўнагалосся, адзін з якіх, так званае «другое паўнагалоссе», непасрэдна адносіцца да тэмы заняткаў. Гульня выклікала вялікую цікавасць як у студэнтаў, так і ў выкладчыкаў, якія наведалі адкрытыя заняткі.

У якасці дамашняга задання студэнтам было прапанавана выканаць заданні аналітычнага характару ў рабочым сшытку і вывучыць гіпотэзы аб прычынах і фактарах падзення рэдукаваных гукаў.

Абмеркаванне заняткаў выкладчыкамі, якія яго наведалі, і атрыманыя ад студэнтаў водгукі сведчаць, што форма арганізацыі вучэбнай дзейнасці, якая паслядоўна рэалізуецца на кафедры рускай мовы і была прадстаўлена на канкрэтных занятках па гістарычнай граматыцы, з’яўляецца высокаэфектыўнай. Яна стымулюе пастаянную пазнавальную актыўнасць студэнтаў падчас выканання заданняў праблемнага характару; патрабуе самастойнага пошуку рашэння вучэбных задач; дазваляе студэнтам рэалізаваць свае творчыя здольнасці. Гістарычная граматыка перастае быць «сухой», далёкай ад інтарэсаў сучасных студэнтаў акадэмічнай дысцыплінай і становіцца цікавым, для кожнага па-свойму карысным матэрыялам.