16 лістапада 2026 года ў Фальклорна-этнаграфічным кабінеце-музеі беларускай культуры адбылося культурна-адукацыйнае мерапрыемства, прымеркаванае да Дня беларускай лялькі. Праграма мерапрыемства ўключала выстаўку лялек і майстар-клас па вырабе «беларускіх лялек» з удзелам майстра народнай творчасці, кандыдата мастацтвазнаўства, кіраўніка секцыі народнай лялькі ГА «Беларускі саюз майстроў народнай творчасці» Таццяны Рудольфаўны Трушынай.
Мерапрыемства было накіравана на эстэтычнае выхаванне студэнтаў, далучэнне да мастацтва і знаёмства з музейнай педагогікай. Важна, што гэтыя задачы былі рэалізаваны не ў фармаце адцягнутай лекцыі, а праз жывое судакрананне з традыцыяй: удзельнікі ўбачылі выстаўленыя работы, даведаліся пра функцыі і сімволіку народнай лялькі, а затым самі асвоілі практычныя прыёмы яе вырабу. Падзея стала прыкладам таго, як музейная прастора ператвараецца ў адукацыйную пляцоўку, дзе прадмет культуры становіцца крыніцай веды і вопыту.
Дзень беларускай лялькі штогод прыцягвае ўвагу да адной з самых пазнавальных з'яў традыцыйнай культуры. Лялька суправаджала чалавека з дзяцінства, удзельнічала ў абрадах, выконвала функцыі абярэга, служыла гульнявым матэрыялам і сродкам перадачы ведаў. У ёй рэдка бываюць выпадковыя дэталі: матэрыял, спосаб вырабу, колер, форма, касцюм і нават адсутнасць твару ў некаторых традыцыйных лялек нярэдка надзяляліся сімвалічным сэнсам.
У беларускай традыцыі лялька бытавала ў розных ролях – гульнявой, абрадавай, абярэгавай, абрадава-гульнявой. Яе рабілі з лёну, саломы, кавалкаў тканіны, нітак, дрэва і іншых даступных матэрыялаў. У залежнасці ад рэгіёна і прызначэння мяняліся прапорцыі, канструкцыі, прыёмы вырабу і касцюм. Менавіта таму народная лялька выклікае цікавасць не толькі для этнографаў і мастацтвазнаўцаў, але і для студэнтаў – будучых філолагаў, педагогаў і ўсіх, хто працуе з тэкстам культуры.
Правядзенне мерапрыемства ў Фальклорна-этнаграфічным кабінеце-музеі беларускай культуры лагічна працягнула адукацыйную і асветніцкую працу кабінета. Музейнае асяроддзе дазволіла разгледзець ляльку не ізалявана, а побач з іншымі прадметамі традыцыйнай культуры, у атмасферы, дзе рэчы робяцца крыніцай ведаў. Для студэнтаў гэта стала магчымасцю ўбачыць, як даследчая праца, музейная экспазіцыя і рамесная практыка дапаўняюць адна адну.
Выстава лялек стала візуальнай асновай мерапрыемства. Экспазіцыя дазволіла наведвальнікам убачыць разнастайнасць традыцыйных і сучасных інтэрпрэтацый беларускай лялькі, прасачыць сувязь паміж формай, матэрыялам і прызначэннем. Яна паказала не «застылы» музейны шэраг, а жывую лінію развіцця: ад традыцыйных лялек, якія бытавалі ў сялянскім асяроддзі, да аўтарскіх работ, у якіх майстры захоўваюць пазнавальны нацыянальны код.
Для студэнцкай аўдыторыі выстава была важна як прыклад музейнай педагогікі. Тут працаваў прынцып «прадмет – аповед – вопыт»: спачатку наведвальнікі бачылі ляльку, затым атрымлівалі інфармацыю пра яе функцыі і асаблівасці, а ў ходзе майстар-класа маглі самі дакрануцца да тэхналогіі. Такі падыход зрабіў знаёмства з традыцыяй не абстрактным, а эмацыйна афарбаваным і практыка-арыентаваным.
Выстава таксама дапамагла развеяць распаўсюджанае спрошчанае ўяўленне пра народную ляльку. Яна не зводзіцца да «лялькі ў нацыянальным касцюме». У традыцыйнай культуры важныя канструкцыя, спосаб скручвання, выбар тканіны, адсутнасць або наяўнасць твару, уключэнне нітак, стужак, збожжа, травы і іншых элементаў. Кожная дэталь можа быць звязана з пэўнымі ўяўленнямі пра дабрабыт, абарону, урадлівасць, здароўе або сямейны ўклад. Менавіта таму выстава аказалася каштоўнай не толькі як эстэтычнае відовішча, але і як адукацыйны рэсурс.
Цэнтральнай практычнай часткай мерапрыемства стаў майстар-клас па вырабе «беларускіх лялек». Яго правяла Таццяна Рудольфаўна Трушына – спецыяліст, які спалучае навуковы падыход з практычнай працай. Яна з'яўляецца кандыдатам мастацтвазнаўства, майстрам народнай творчасці, кіраўніком секцыі народнай лялькі ГА «Беларускі саюз майстроў народнай творчасці». Дзейнасць Таццяны Рудольфаўны звязана з вывучэннем і папулярызацыяй беларускай народнай лялькі, з правядзеннем майстар-класаў, выставак і адукацыйных сустрэч.
Удзел такога спецыяліста прынцыпова змяніў фармат: гаворка ішла не пра павярхоўную «выраб на памяць», а пра знаёмства з традыцыйнай тэхналогіяй пад кіраўніцтвам даследчыка і практыка. У ходзе майстар-класа ўдзельнікі прайшлі шлях ад выбару матэрыялаў да стварэння ўласнай лялькі. Праца ўключала падрыхтоўку асновы, фарміраванне канструкцыі, афармленне галавы і тулава, стварэнне касцюма, працу з ніткамі і стужкамі. Асаблівая ўвага надавалася традыцыйным прыёмам: адмове ад лішняй «дэкаратыўнасці», разуменню прапорцый, ролі колеру і фактуры, беражлівым адносінам да матэрыялу.
Для студэнтаў такі фармат быў каштоўны тым, што спалучыў тэорыю і практыку. На лекцыях і семінарах яны знаёмяцца з паняццямі «традыцыя», «абрад», «фальклор», «этнаграфія», «дэкаратыўна-прыкладное мастацтва». На майстар-класе гэтыя паняцці атрымалі прадметнае выражэнне: традыцыя стала дзеяннем, абрад – кантэкстам, а этнаграфія – не адцягнутай навукай, а спосабам разумення рэчы. Удзельнікі не проста слухалі, а рабілі, памыляліся, выпраўлялі, параўноўвалі і абмяркоўвалі. Менавіта так фарміруецца больш глыбокае і асабістае стаўленне да культурнай спадчыны.
Для мерапрыемства быў важны менавіта гэты двайны статус – даследчыка і майстра. Даследчык дапамог убачыць ляльку ў культурна-гістарычным кантэксце, растлумачыць яе функцыі і сімволіку. Майстар паказаў, як традыцыя жыве ў руках, як матэрыял супраціўляецца або падказвае рашэнне, як у простай канструкцыі ўзнікае вобраз. У выніку ўдзельнікі атрымалі не набор разрозненых фактаў, а цэласнае ўяўленне пра народную ляльку як пра частку культуры.
Асобным змястоўным акцэнтам майстар-класа стала традыцыйная «лялька для нявесты» – сяброўка і памочніца нявесты. Пад кіраўніцтвам Т.Р. Трушынай студэнткі асвоілі асноўныя прыёмы яе вырабу: ад падрыхтоўкі матэрыялаў і фарміравання асновы да афармлення вобраза і стварэння касцюма. Праца ішла ў традыцыйнай логіцы народнай лялькі – з увагай да канструкцыі, прапорцый, колеру і фактуры, без лішняй дэкаратыўнасці.
Такая лялька не была проста дэкаратыўным сувенірам. У вясельнай абраднасці яна выконвала важную ролю: успрымалася як сяброўка і памочніца нявесты, сімвалізавала падтрымку, абарону і пажаданне дабрабыту ў будучым сямейным жыцці. Таму студэнткі вучыліся не толькі «рабіць ляльку», але і разумець яе культурны сэнс – сувязь з падрыхтоўкай да вяселля, з сямейнымі традыцыямі і ўяўленнямі пра жаночую долю. Для ўдзельніц майстар-класа гэта стала практычным вопытам, які злучыў рамяство і веданне традыцыі. Такі фармат дазволіў выйсці за рамкі звычайнага майстар-класа: кожная праца стала не проста вырабам, а маленькай размовай пра культуру, памяць і пераемнасць.
Акрамя таго, удзел прызнанага майстра павысіў матывацыю студэнтаў. Калі майстар-клас вядзе спецыяліст, чые работы і даследаванні вядомыя ў прафесійнай супольнасці, у ўдзельнікаў узнікае адчуванне датычнасці да сур'ёзнай культурнай працы. Гэта важна для эстэтычнага выхавання: студэнты ўбачылі, што народная творчасць – не «архаіка», а жывое прафесійнае асяроддзе, у якім ёсць свае аўтарытэты, школы, дыскусіі і перспектывы.
Мерапрыемства было арганізавана на базе Фальклорна-этнаграфічнага кабінета-музея беларускай культуры, якім кіруе прафесар кафедры тэарэтычнага і беларускага літаратуразнаўства Ірына Валер'еўна Казакова.
Музейная педагогіка мяркуе, што музей – не толькі сховішча прадметаў, але і прастора навучання. У цэнтры такога навучання знаходзіцца сапраўдны прадмет або яго мадэль, а таксама дыялог з наведвальнікам. Выстава і майстар-клас як раз і стварылі такую сітуацыю: прадмет разглядаўся, абмяркоўваўся, рэканструяваўся ў практычнай дзейнасці. Студэнт стаў не пасіўным гледачом, а ўдзельнікам адукацыйнага працэсу.
Для эстэтычнага выхавання гэта асабліва важна. Эстэтычнае выхаванне не зводзіцца да ўмення «любавацца прыгожым». Яно ўключае развіццё густу, пачуцця матэрыялу, разуменне прапорцый, рытму, колеру, формы, а таксама здольнасць бачыць каштоўнасць у рэчах, створаных у іншай культурнай логіцы. Народная лялька вучыць менавіта гэтаму: яна не заўсёды «эфектная» з пункту гледжання сучаснага дызайну, але яна выразная, лаканічная і напоўнена сэнсам. Разуменне гэтай выразнасці патрабуе падрыхтоўкі, і мерапрыемства дапамагло зрабіць першы крок у гэтым напрамку.
Для студэнцкай аўдыторыі мерапрыемства мела некалькі ўзроўняў значэння. Па-першае, гэта была магчымасць пазнаёміцца з беларускай традыцыйнай культурай не па падручніку, а праз прадмет і дзеянне. Па-другое, гэта развіццё міжкультурнай і прафесійнай кампетэнцыі: будучым спецыялістам важна ўмець працаваць з культурнымі сэнсамі, тлумачыць іх, захоўваць і інтэрпрэтаваць. Па-трэцяе, гэта вопыт каманднай і творчай працы, які можа быць карысны ў педагагічнай, музейнай, даследчай або асветніцкай дзейнасці.
Асобна варта адзначыць выхаваўчы эфект сустрэчы. Павага да традыцыі не ўзнікае з заклікаў. Яна фарміруецца праз асабісты вопыт судакранання са спадчынай, праз сустрэчу з захапляльным прафесіяналам, праз уласныя намаганні ў майстар-класе. Калі студэнт сам зрабіў ляльку, ён пачаў разумець, колькі працы, веды і густу стаіць за простай на першы погляд рэччу. Гэта змяніла оптыку: народная творчасць перастала ўспрымацца як нешта далёкае і музейна-застылае.
Дзень беларускай лялькі стаў не проста каляндарнай датай, а змястоўнай нагодай для размовы пра нацыянальную традыцыю, яе захаванне і сучасныя формы жыцця. Выстава дала візуальны і эмацыйны матэрыял, майстар-клас прынёс практычны вопыт, а музейнае асяроддзе – кантэкст, у якім лялька ўспрымаецца як частка вялікай культуры.
Мерапрыемства праводзілася ў межах святкавання 20-годдзя Фальклорна-этнаграфічнага кабінета-музея беларускай народнай культуры на філалагічным факультэце БДУ.
























BY

