Кафедра тэарэтычнага і беларускага літаратуразнаўства

Кафедра славянскіх літаратур была ўтворана ў 1993 г. Да 1997 г. яна мела назву кафедра славістыкі. Першым яе загадчыкам стаў кандыдат філалагічных навук, дацэнт К. Р. Хромчанка, вядомы ў краіне сваімі даследаваннямі ў сферы беларуска-ўкраінскіх літаратурных узаемасувязей. У 1997 г. пасля абароны доктарскай дысертацыі кафедру ўзначаліў прафесар І. А. Чарота. Адкрыццё новай кафедры было абумоўлена адкрыццём новага аддзялення – славянскіх моў і літаратур. У склад кафедры ўвайшлі выкладчыкі факультэта, якія ў сілу сваіх навуковых прыярытэтаў спецыялізаваліся на вывучэнні той альбо іншай славянскай літаратуры. У іх ліку дацэнты І. А. Чарота і Т. В. Кабржыцкая, выкладчыкі В. К. Каратай, П. І. Навойчык, І. Я. Войніч. Адразу пасля заканчэння аспірантуры ў калектыў кафедры прыйшлі М. М. Хмяльніцкі, А. У. Вострыкава, М. В. Трус. Кафедра забяспечвала выкладанне ўсяго комплексу дысцыплін па славянскаму літаратуразнаўству: гісторыі сербскай, польскай, украінскай, чэшскай і інш. літаратур, гісторыі літаратурнай крытыкі, шэрага спецкурсаў і спецсемінараў па актуальных праблемах міжславянскіх літаратурных узаемасувязей.

Аб актыўнасці і плённасці навукова-даследчыцкай працы на кафедры сведчыць вялікая колькасць дысертацый, абароненых выкладчыкамі і аспірантамі кафедры: «Беларуская літаратура ХХ стагоддзя ў працэсах нацыянальнага самавызначэння» (І.А.Чарота); «Наша ніва” і літаратурна-грамадскі працэс на Беларусі пачатку ХХ ст.» (П.І.Навойчык); «Адам Плуг – пісьменнік беларуска-польскага літаратурнага сумежжа» (М.М.Хмяльніцкі), «Поэтика романа Милана Кундеры» (А.У.Вострыкава); «Сюжетно-композиционная структура современного рассказа: На материале белорусской и русской прозы» (І.І.Шпакоўскі); «Славенскі мадэрн» і беларуская паэзія «нашаніўскага перыяду» (М.В.Трус); «Творчасць Сяргея Пясецкага: Праблема жанрава-стылёвай адметнасці» (П.В.Рагойша); «Матывы змеяборства ў беларускім і паўднёва-славянскім фальклоры» (М.А.Кавалёва); «Літаратурная спадчына Сільвестра Косава» (І.Я.Войніч); «Беларуская літаратура ў Чэхаславакіі. 1920-1945гг.» (М.І.Чмарава); «Русская и польская поэзия на рубеже ХІХ – ХХ вв.: особенности взаимосвязей» (А.А.Лаўшук); «Хаджэнні ва ўсходнеславянскіх літаратурах ХІІ-ХVІІІ стст.» (Э.Ю.Дзюкава); «Нацыянальныя асаблівасці светаадлюстравання ва ўкраінскай і беларускай малой прозе пачатку хх стагоддзя» (І.А.Воран ); «Рускія імпульсы ў творчасці Пятра ІІ Пятровіча Негоша» (Л.С.Цымановіч); «Феномен культурнага памежжа ў творчасці Іва Андрыча» (Г.У.Навумава).

Выкладчыкі кафедры рэгулярна выступаюць з навукова-папулярнымі артыкуламі ў СМІ, супрацоўнічаюць з Беларускай энцыклапедыяй, а таксама шмат увагі надаюць выданню навуковых зборнікаў. Выдатным прыкладам таму можна назваць зборнік «Славянскія літаратуры», прызначэнне якога – складаць панарамныя ўяўленні аб прыгожым пісьменстве славянскіх народаў у розныя культурна-гістарычныя перыяды. А з 2006 года калектыў кафедры заняўся сістэмным даследаваннем прысутнасці беларускай літаратуры ХХ – пачатку ХХІ ст. у іншаславянскім свеце, што для айчыннага літаратуразнаўства было заўжды актуальным, а ў цяперашніх умовах набывае бясспрэчную прыярытэтнасць як важны аспект фарміравання нацыянальна-дзяржаўнай ідэалогіі, а таксама як чыннік міжнароднага сцвярджэння Рэспублікі Беларусь і беларускасці наогул.

Супрацоўнікі кафедры – сярод якіх тры члены Саюза беларускіх пісьменнікаў, а двое з іх – Т. В. Кабржыцкая і І. А. Чарота – сталі лаўрэатамі літаратурных прэмій Украіны і Сербіі – актыўна займаюцца мастацкім перакладам са славянскіх моў, прадстаўляюць нашым суайчыннікам тое, што найбольш істотна ў літаратурах Славіі наогул і, асабліва, у ідэйна-мастацкіх пошуках пісьменнікаў-сучаснікаў.

Выкладчыкі кафедры шмат працуюць над распрацоўкай падручнікаў і вучэбных дапаможнікаў для вышэйшай школы. У іх ліку можна назваць цэлую серыю, распрацаваную прафесарам І. А. Чаротам, «Српска књижевност. Антологија текстова», вучэбныя дапаможнікі па украінскай, польскай, чэшскай літаратурах.

Напачатку сваёй працы ў складзе кафедры тэорыі літаратуры было дзевяць чалавек: адзін доктар навук, прафесар, загадчыка кафедры – В.П. Рагойша, пяць дацэнтаў – А.М. Андрэеў, Р.М. Кавалёва, А.В. Карасёва (да верасня 2000 г.), М.П. Кенька (да ліпеня 2017 г.), Т.І. Шамякіна, адзін старшы выкладчык – П. П. Ткачова (да 2014 г.), два выкладчыка – І.У. Ківель (да ліпеня 2016 г.), В. В. Прыемка і адзін лабарант 1-й катэгорыі з вышэйшай адукацыяй (з 1996 па 2005 гг.) С.І. Крылова. Стварылася кафедра тэорыі літаратуры на базе кафедраў беларускай, рускай літаратуры і беларусістыкі і адразу пачала забяспечваць выкладанне на ўсіх аддзяленнях філфака курсаў «Уводзіны ў літаратуразнаўства», «Тэорыя літаратуры», «Фальклор», «Міфалогія», «Гісторыя і тэорыя сусветнай культуры». З 1995 г. пры кафедры адкрыта аспірантура, з 1997 г. – магістратура.

Актыўны навуковы працэс на кафедры пачаўся з абароны ў канцы 1994 г. кандыдацкай дысертацыі В.В. Прыемка «Вясельныя песні Піншчыны» (навуковы кіраўнік – дацэнт Р.М. Кавалёва). У 1998 г. у Маскве доктарскую дысертацыю «Цэласны аналіз літаратурнага твора» па спецыяльнасці «Тэорыя літаратуры» абараніў прафесар кафедры А.М. Андрэеў (працаваў на кафедры да ліпеня 2018 г.). У 2001 г. была абаронена падрыхтаваная на кафедры доктарская дысертацыя Т.І. Шамякінай «Беларуская літаратурная традыцыя і міфалогія» (навуковы кансультант – прафесар В.П. Рагойша). З 2001 г. Т.І. Шамякіна стала загадваць кафедрай беларускай лінгвістыкі і міфалогіі, а з 2004 г. – кафедрай гісторыі беларускай літаратуры і культуры (да 2018 г.).

У 2000 г. пасля заканчэння аспірантуры на пасаду выкладчыка на кафедру прыйшла працаваць Т.А. Івахненка (цяпер – Т.А. Марозава), якая ў сакавіку 2001 г. абараніла кандыдацкую дысертацыю «Паэтыка беларускіх абрадавых песень перыядаў каляндарных пераходаў: семантыка, вобразны лад, кампазіцыя» (навуковы кіраўнік – дацэнт Р.М. Кавалёва). У 2005 г. яна ўзначаліла новаствораную вучэбна-навуковую лабараторыю беларускага фальклору, прымацаваную да кафедры.

У 2008 г. абараніла кандыдацкую дысертацыю «Фенаменалогія жанраў фальклорнай няказкавай прозы» (навуковы кіраўнік – дацэнт Р.М. Кавалёва) былая аспірантка кафедры Т.В. Лук’янава, якая ў 2014 г. прыйшла працаваць на кафедру. А ў 2013 г. абараніла кандыдацкую дысертацыю «Тыпалогія і структура аб’ектных мастацкіх вобразаў (на матэрыяле беларускіх чарадзейна-фантастычных казак)» (навуковы кіраўнік – дацэнт Р.М. Кавалёва) выпускніца аспірантуры С.В. Шамякіна, якая працавала на кафедры з 2007 г. на пасадзе выкладчыка (цяпер – дацэнт).

Вучоныя кафедры сталі грунтоўна асэнсоўваць тэарэтычныя аспекты развіцця беларускага прыгожага пісьменства, вывучаць асобныя пытанні тэорыі літаратуры (цэласнасць мастацкага твора, вершаванне, літаратурная вобразатворчасць і г. д.), даследаваць усходнеславянскую міжлітаратурную супольнасць ХХ стагоддзя і інш.

Пры кафедры працуе (пад кіраўніцтвам спачатку дацэнта Р.М. Кавалёвай, цяпер – дацэнта В.В. Прыемка) студэнцкая навукова-даследчая лабараторыя «Фалькларыстыка», якая з 2011 па 2014 гг. заваёўвала гранты ў агульнаўніверсітэцкіх навуковых конкурсах. Яе члены падрыхтавалі і выдалі дзевяць выпускаў фальклорных матэрыялаў, зарыентаваных на вучэбную фальклорную практыку.

Кафедра распрацавала рабочыя і тыпавыя планы па асобных прадметах (уводзіны ў літаратуразнаўства, тэорыя літаратуры, славянская міфалогія, гісторыя і тэорыя сусветнай культуры, фалькларыстыка, тэксталогія). З 2001 г. супрацоўнікі кафедры на спецыяльнасці «Беларуская філалогія» вялі разлічаны на тры гады факультатыў «Прыкладное літаратуразнаўства», забяспечыўшы яго спецыяльна распрацаванай і выдадзенай у 2003 г. праграмай.

З 1994 г. і па сённяшні дзень супрацоўнікі кафедры тэорыі літаратуры распрацоўвалі наступныя калектыўныя навукова-даследчыя тэмы:

1) «Тэарэтычныя праблемы развіцця беларускага пісьменства і культуры» (1995 – 2000 гг.);

2) «Усходнеславянская міжлітаратурная супольнасць ХХ стагоддзя» (1998 – 2000 гг.);

3) «Тыпалогія сродкаў мастацкага выяўлення ў мастацкай літаратуры і фальклоры» і 4) «Асаблівасці паэтыкі сучаснай беларускай літаратуры ў кантэксце сусветнага літаратурнага працэсу» (2001 – 2005 гг.);

5) «Тэорыя літаратуры, літаратурныя сувязі: школа, каледж, універсітэт», 6) «Класічныя і некласічныя мадэлі свету ў літаратуры і фальклоры» і 7) «Локально-региональные парадигмы белорусского обрядового фольклора: западнополесские кустовые и свадебные песни» (2006 – 2010 гг.);

8) «Тэорыя літаратуры, літаратурныя сувязі: распрацоўка метадалагічных прынцыпаў цэласнага аналізу», 9) «“Мадэль свету” як кампанент зместу ў творах літаратуры і фальклору» і 10) «Комплексное изучение интегративных процессов в белорусском народном творчестве: типология, динамика, современное состояние» (2011 – 2015 гг.);

11) «Актуальныя метадалагічныя праблемы літаратуразнаўства і фалькларыстыкі» і 12) «Мастацкі пераклад у сістэме параўнальнага літаратуразнаўства. Метадалогія. Гісторыя. Паэтыка»  (2015 – 2020 гг.).

Праводзяцца даследаванні наступных тэарэтыка-літаратурных праблемах: мастацкі свет літаратурнага твора, вершазнаўства, цэласны аналіз літаратурнага твора, славянскі фальклор у кантэксце сусветнай культуры, тэорыя і практыка мастацкага перакладу.

На працягу 25 гадоў кафедра тэорыі літаратуры з’яўлялася цэнтрам спецыяльнага вывучэння і выкладання тэарэтыка-літаратурных дысцыплін у сістэме навучальнага працэсу. Навуковыя кірункі дзейнасці за гэты час пашырыліся: ад традыцыйных дысцыплін «Уводзіны ў літаратуразнаўства», «Тэорыя літаратуры» і «Фалькларыстыка» да «Асноў літаратурна-мастацкай дзейнасці», «Літаратурнага рэдагавання», «Псіхалогіі літаратурнай творчасці», «Славянскай міфалогіі», «Усходняй міфалогіяі», «Антычных традыцый ў славянскіх культурах», «Гісторыя і тэорыя сусветнай культуры», «Гісторыя культуры Беларусі», «Гісторыя культуры Расіі», «Тэксталогіяі», «Філасофіі літаратуры», «Фальклору славянскіх народаў».

Значную работу супрацоўнікі кафедры праводзяць таксама ў галіне навукова-метадычнай і арганізацыйнай дзейнасці. Яны з’яўляюцца членамі розных навуковых і навукова-метадычных камісій, вучоных саветаў, саветаў па абароне дысертацый, членамі рэдкалегій навуковых і навукова-метадычных выданняў.

У адзінстве і разнастайнасці навуковых інтарэсаў кафедра тэорыі літаратуры працягвала плённыя традыцыі сваіх слынных папярэднікаў – прафесароў І.І. Замоціна, Я.І. Барычэўскага, А.М. Вазнясенскага, М.Р. Ларчанкі і інш.

У 2016 годзе склад кафедры абнавіўся. Загадчыкам была абрана па конкурсе доктар філалагічных навук, прафесар Таццяна Іванаўна Шамякіна. Разам з ёю перайшла на кафедру тэорыі літаратуры доктар філалагічных навук, дацэнт Ірына Валер’ўна Казакова. Дацэнт Р.М. Кавалёва была пераведзена на пасаду вядучага навуковага супрацоўніка вучэбна-навуковай лабараторыі беларускага фальклору. У чэрвені 2017 года адзначана 75-годдзе доктара філалагічных навук, прафесара В.П. Рагойшы, які 20 гадоў узначальваў кафедру тэорыі літаратуры. У кастрычніку 2018 г. адзначыла свой 70-гадовы юбілей загадчык кафедры Т.І. Шамякіна.