BY 
Сярод 35 000 удзельнікаў IV-га духоўна-асветніцкага праекта «Дні Дастаеўскага ў Опцінай пустыні 2025» немагчыма не заўважыць Аляксея Дзмітрыевіча: і справа не толькі ў знешнім падабенстве з вялікім продкам, але і ў поглядзе – уважлівым, чэпкім, які выхоплівае з натоўпу. І ў працэсе гутаркі прыходзіць разуменне: падабенства ёсць, і яно хутчэй істотнае, унутранае, ва ўвазе да суразмоўцы, у поглядзе на блізкага як на таямніцу, якая патрабуе разгадкі. І ад гэтага мяне не пакідала адчуванне, што інтэрв'ю браў менавіта прапраўнук Фёдара Міхайлавіча – Аляксей Дзмітрыевіч; і яго паўтаральная фраза «як вы гэта разумееце?» паступова закрывала ўсе пытанні, якія ўзнікалі ў мяне. Тым не менш, размова на плошчы калужскага кафэ, сагрэтая промнямі ліпеньскага сонца, не стала менш гарачай ад спякота сэнсу і цяпла нейкай невытлумачальнай прыцягальнай дабрыні, якая зыходзіла ад вачэй майго суразмоўцы. А калі да гэтага дадаць экстравагантную футболку, капітанскую трубку і каўбойскі капялюш... І разумееш, што перад табой не проста чалавек, а цэлы Сусвет, ну прама як у Дастаеўскага!
Аляксей Дзмітрыевіч, што асабіста для Вас значыць праект «Дні Дастаеўскага ў Опцінай пустыні»? Як даўно Вы ў ім удзельнічаеце?
Пачну адразу на-гара, з асабістага. Фестываль для мяне – гэта вяртанне ў Опціну пустынь. Опцінай усё пачынаецца і ўсё заканчваецца. У першы раз я пабываў у тут у 1989 годзе падчас здымак фільма «Хлопчыкі» . Паколькі я выканаў там адну з галоўных роляў (Колю Красоткіна – Т.С.), то я вельмі пільна запомніў яе такім хлапечым чэпкім позіркам. І, вядома, гэта была зусім іншая Опціна, чым цяпер. І зусім іншы Я, чым цяпер. Для мяне фестываль – гэта магчымасць вярнуцца менавіта ў тую Опціну, якую я ўбачыў тады.
Па адукацыі Вы – філолаг! Гэта асабліва прыемна для мяне і студэнтаў нашага факультэта!
Так, я філолаг, праўда, у мяне была англійская філалогія. І я павінен быў выкладаць англійскую і нямецкую мовы, але ў сістэме адукацыі не працаваў ні дня. Вось ужо 23-ю навігацыю я працую на флоце Валаамскага манастыра, з 2003 гады і дагэтуль. Малы флот, маламернае судна. Мы займаемся жыццезабеспячэннем архіпелага Валаамскіх астравоў, гэта значыць асноўны – сядзіба, манастыр і шматлікія скіты. Возім усё – людзей, жывых і мёртвых, грузы, прадукты, матэрыялы. Нейкія яшчэ працы выконваем як вадалазнае судна. Умеем усё!
Вяртаючыся да філфака. Цікава, дзе Вы вучыліся і што падштурхнула атрымаць менавіта гэтую адукацыю?
Я заканчваў педагагічную ВНУ, спачатку вочна, потым перавёўся на завочнае аддзяленне. Альма-матэр Ленінградскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя А.І. Герцэна, зараз гэта РДПУ ім. А.І. Герцэна. Займаўся на кафедры англійскай філалогіі. Што прывяло? Спачатку я патрапіў у ангельскую спецшколу, дзе першапачатковая падрыхтоўка была вельмі якаснай, пачыналі правільна, з азоў, з фанетычнага разбору, складання, манеры вымаўлення. У інстытуце ўсё было па-іншаму, і вобраз думкі ўжо іншы, і структура мовы зусім іншая. Скажам так, мяне зацікавілі мовай у школе, а потым ужо, зацікавіўшыся, я самастойна асвоіў музычную прыладу. Іграю на бас-гітары і басэтлі. І мяне захапіла музыка мовы. Гэта значыць я пайшоў у педагагічную ВНУ не з практычнай мэтай – выкладаць ці Дзікенса разбіраць, чаргаванне галосных ці нешта яшчэ, а было цікава зразумець, загаварыць, пачуць мелодыю мовы. Як толькі цікавасць скончылася, патрэба працягваць гэтым займацца знікла!
Ці можна сказаць, што філалагічную жылку Вы атрымалі ў спадчыну ад свайго вялікага продка?
Лінія продкаў Дастаеўскага доўгая, роду больш за 500 гадоў. У Вас у Беларусі якраз фамільны фальварак у в. Дастоева, дзе больш за 500 гадоў таму Дастаеўскія і зарадзіліся. З Арды пайшлі, між іншым. Вось мы з Вамі толькі што былі ў музеі «Вялікае стаянне на рацэ Угры». Крыху менш чым праз 100 гадоў якраз Даніла (у хрышчэнні) Рцішчаў (Іртышчаў) ад Мурзы перайшоў у слугаванне да Пінскага князя, за сваё стараннае служэнне быў дараваны гербам (Радванам) і маёнткам Дастоева (гэта значыць інакш «Рыцарскае»). Адтуль ужо і пайшлі Дастаеўскія, з цяперашняй беларускай зямлі.
І ўсё ж на Вас рэагуюць як на нашчадка пісьменніка. Просяць сфатаграфавацца, разглядаюць. Змірыліся ўжо з гэтай славай?
Так, я жыву ў святле генія Фёдара Міхайлавіча (смяецца). Вядома, адна кроў. Наколькі мы падобныя, ужо ня мне вырашаць.
Ці адчуваеце Вы духоўную сувязь з ім? Што для Вас быць нашчадкам вялікага аўтара?
Дастаеўскі – гэта з шэрагу прэч! І неяк імкнуцца адпавядаць ці можна колькі заўгодна паднімаць уласную планку, усё роўна яе не пераскочыш. Ён з шэрагу прэч! І настолькі, што ў цені яго генія ўвогуле згубіліся многія іншыя выдатныя Дастаеўскія! Напрыклад, малодшы брат Фёдара Міхайлавіча Андрэй Міхайлавіч Дастаеўскі, быў вядомым архітэктарам і мемуарыстам. Ён доўгі час служыў губернскім архітэктарам у Яраслаўлі, дзе пражыў больш за 25 гадоў. Даследчык роду Дастаеўскіх Мікалай Мікалаевіч Багданаў, Царства яму Нябеснае, займаўся аднаўленнем радаводу Дастаеўскіх. Дык там усе полюсы сышліся: там і ўніяцтва, аж да папства, там і традыцыі выключна нашыя, праваслаўныя. То бок, гэта сутыкненне культур, сутыкненне часам нават зусім не сумяшчальных рознасцяў, настолькі гэта ў крыві пераплялося, што выдала такі плён як Фёдар Міхайлавіч. Водгаласы гэтых супярэчнасцяў я адчуваю і ў сабе. Хаця ўва мне кроў і Ганны Рыгораўны Сніткінай, што вельмі важна. А Ганна Рыгораўна была напалову шведскай крыві. Яе мама Марыя-Ганна Мельтапеус, атрымліваецца, цешча пісьменніка, чыстая шведка! Мая мама таксама літоўка напалову, па бацьку, іх род Дудынасы. Вось гэта ўсё разам – такі вінегрэт! І спалучаць у сабе ўсё гэта, вядома, цяжка. Тым больш, з такім продкам, у ягонай велічы!
Аляксей Дзмітрыевіч, не магу абысці традыцыйнае пытанне, якое Вам, напэўна, часта задаюць. Ёсць у Вас любімае ў Дастаеўскага? Нешта перачытваеце, можа быць.
У мяне чацвёра дзяцей, тры дачкі і сын. Вось спытайце ў мяне, каго я больш люблю. Ці змагу я Вам адказаць? Творы Фёдара Міхайлавіча – гэта яго дзеці. І я ім таксама сваяк! І як я магу сказаць, каханыя яны ці не? А з іншага боку, як філолаг, Вы ж разумееце, што кожны твор – гэта яго рознае жыццё, гэта розны Дастаеўскі, абсалютна! Вось адзін Дастаеўскі, вось іншы Дастаеўскі! Вось Дастаеўскі омскі, вось Дастаеўскі сібірскі, вось Дастаеўскі вяртаецца праз Цвер, вось Дастаеўскі перад Пушкінскай прамовай. Яны ўсе розныя – Дастаеўскія! Вядома, ёсць творы, якія я перачытваю часцей за іншых, па стане душы на дадзены момант, нешта зараз у мне адгукаецца найбольш востра, я бяру і перачытваю. Перачытваць, увогуле, карысна! Я і ў школе так вучыўся, у мяне былі дрэнныя адзнакі па літаратуры, таму што мне было нецікава чытаць па праграме, мне былі цікавыя тыя творы, якія адпавядалі майму стану, памкненням на дадзены момант, і, вядома, гэтыя тэксты я чытаў. Мне ж лепш за іншых вядома, што я магу, чаго не магу, як я здольны самога сябе прымусіць чытаць, каб разумець, меркаваць, разважаць. Гэта важна ў чытанні, праўда? А калі проста так чытаць, дык можна і Данцову, напрыклад, прачытаць, якая розніца, што.
Раман “Браты Карамазавы” лічыцца духоўным завяшчаннем пісьменніка. Вы згодны, што ў ім Дастаеўскі выказаўся ўвесь?
Ці ледзь. Ён напісаў усё, што хацеў напісаць. Аб гэтым рамане будуць казаць заўсёды, спрэчкі застануцца спрэчкамі. Але Гасподзь забраў яго ў пэўны момант, таму мы маем, што маем. З іншага боку, я мяркую, што, вядома ж, нешта магло быць згублена. Мы ж усё імкнемся жыць вечна, пакуль атрымліваецца, праўда? Мала хто памяць сьмяротную ў сабе мае. Адзінкі, ды і тыя, хто да святасці нашмат бліжэй. Але пэўна – так, гэты самы значны яго твор, які ён задумваў, у задуме было «Жыццё вялікага грэшніка» напісаць. Ён шмат чаго задумваў, што не адбылося. Натуральна, ён памятаў аб тым, аб чым хацеў напісаць. Як выходзілі «Бясы», як атрымаўся «Ідыёт». Вы як філолаг ведаеце, як з задумы пісьменніка нараджаецца твор. У Фёдара Міхайлавіча асабліва гэта востра, усё з галавы, усё адтуль.
Быць рускім значыць быць праваслаўным? Вы мяркуеце, гэтая ідэя Ф.М. Дастаеўскага да гэтага часу актуальная?
Гледзячы з якой мэтай Быць. Мы ж ставім перад сабой розныя мэты. Можна ў прынцыпе жыць без мэты. Але калі праваслаўны чалавек, то вызначна – так, інакш які сэнс зваць сябе праваслаўным? А мэтазгоднасць кожны сам сабе мяркуе ў сілу сваёй выхаванасці, адукаванасці, духоўных шуканняў. Ды і потым, каму які лекар трапіцца. Тое, што мы хворыя першапачаткова па чалавечай прыродзе, кожны хрысціянін ведае. А калі чалавек хворы па прыродзе, то што яму трэба? Лячэнне. Так? У нейкай паліклініцы ёсць добры дыягност, а дзесьці няма, дык самалячэннем займаемся. Хтосьці памёр, ніхто не лічыў... Ці згодны? Але ў нас ёсць малітва. І мы молімся. Пра што? Ну, не дай, дай, дай, а дапамажы! Дапамажы адшукаць, дапамажы змяніць сябе. За нас ніхто нічога ня робіць. Нам даюцца магчымасці, нейкія сітуацыі, але рашэнні мы прымаем самі, тысячу разоў за дзень і больш. І нават кожнае маленькае рашэнне з тысячы яно ўтварае ўсё гэтае цэлае, увесь гэты космас. Думайце самі, вырашайце самі! І дай Гасподзь Вам разумнага, добрага доктара. Каму гэта будзе жонка ці муж, каму гэта будзе духоўны настаўнік. Тут ужо як сэрца падкажа. На гэта яно і ёсць у чалавека. І яно ўжо няхай галавой кіруе. Ну, у каго ёсць! А для таго, каб было, вось Вы, педагогі, на тое і пастаўлены, каб галаву ўключаць тым, у каго сэрца ёсць.
Аляксей Дзмітрыевіч, мы жывем у няпросты гістарычны час, можна сказаць, на зломе…
Вайна ідзе заўсёды, і, у першую чаргу, у кожным з нас. У кожнага сваё пекла і свая вайна. Пакуль мы гэта не разумеем, вайна можа ісці недзе на перыферыі. Так, на зямным шары зараз адбываецца шмат войнаў. Але мы павінны памятаць пра экзістэнцыйную вайну. Можам колькі заўгодна разважаць пра суверэнітэт, рускі свет, упушчаныя магчымасці. Але ўсё гэта ўнутры нас адбываецца. Пачынаць трэба з сябе, яна ўнутры нас ідзе, гэтая вайна.
Гэта тое, пра што казаў Дастаеўскі: «Тут д'ябал з Богам змагаецца, а поле бітвы — сэрцы людзей»?
Менавіта! Вы ўсё правільна разумееце.
Калі б Фёдар Міхайлавіч быў зараз з намі, як бы ён ацаніў меру пакут і слязінку дзіцяці ў цяперашняй сітуацыі?
Вось умоўны лад я не прымаю наогул. Фёдар Міхайлавіч – прадукт свайго часу, свайго грамадства. Гады яго жыцця і творчасці пачынаюцца з 1840-х і заканчваюцца 1880-х гг. Гэта зусім іншае ўладкаванне ўсяго, зусім іншы кантэкст.
Але там таксама былі ізмы: нігілізм, атэізм. І каштоўнасці тыя ж па сутнасці.
Згодзен, з аднаго боку, сутнасць шмат у чым аднолькавая, але падыход розны, метадалогія розная і лекі, адпаведна, патрэбныя іншыя. Правільна падабраныя лекі дапамогуць, няправільна падабраныя – загубяць.
Сучасны чалавек можа выйсці з экзістэнцыйнага крызісу па дарозе пакаяння, па якой ішоў у манастыр у XIX стагоддзі Дастаеўскі? Ці яму патрэбны іншыя лекі?
Скажу так, не кожны для гэтай пустыні народжаны. Мы ж розныя ўсё, кожны чалавек Сусвет, кожны ўнікальны. Адзінае, у нас ёсць сакрамэнт шлюбу, дзе Бог злучае мужчыну і жанчыну ў адзіны арганізм. Але фізіялагічна мы ўсё роўна розныя, гэта ж трэба таксама ўлічваць. Ёсць план фізічны, а ёсць больш тонкія планы, тое, чаго мы не бачым, але неабавязкова, што гэтага няма. Яго можа і не быць, але гэта не значыць, што яго няма. Многія філосафы, не толькі нашы, але і еўрапейскія, успомнім, таго ж Б. Паскаля, пісалі, што чалавеку больш выгадна верыць. Больш выгадна, калі ёсць у гэтай касмагоніі дух, якога мы абагаўляем. Памятайце ў Я. Летава: «Вачамі не ўбачыць, мазгамі не зразумець. Рукамі не памацаць, словамі не назваць». Як бы не назваў, пакуль сам не пераканаешся, не паверыш, але сэрцам мы неяк адчуваем. Добрая ёсць прымаўка: «Рабі, што павінен, і будзь, што будзе». У нас ёсць абавязак. Абавязак перад Радзімай, перад Айчынай, ёсць абавязак сямейны, ёсць абавязак перад бацькамі, перад памяццю продкаў, гістарычны абавязак, яго я лічу важным, таму што гісторыя – гэта звязанасць людзей. Ізноў жа ў Дастаеўскага ўсе героі без роду, без племені, у гэтым адна з трагедый. Разумееце, Фёдар Міхайлавіч не дае адказаў на пытанні. Ён прымушае людзей пачынаць задаваць сабе гэтыя пытанні так, як ён задаваў іх сабе. То бок, чым ён займаўся? Яшчэ зусім-зусім маладым ён напісаў: «Чалавек ёсць таямніца. Яе трэба разгадаць, і калі будзеш разгадваць яе ўсё жыццё, то не кажы, што страціў час; я займаюся гэтай таямніцай, бо хачу быць чалавекам». Ён гэтым займаўся ўсё жыцьцё. А паколькі яго Гасподзь гэтым талентам узнагародзіў, гэта вялікі груз, крыж цяжкі, які яго звёў у магілу вельмі-вельмі маладым, 60 гадоў усё ж такі. Талсты даўжэй пражыў. Хоць вельмі адзін аднаго раўнавалі, будучы абодва вялікімі пісьменнікамі.
Праз літаратуру можа сёння моладзь знайсці гэты шлях да пошуку сябе і Бога?
Я думаю толькі праз яе і можа. Наша руская літаратура ўся, аж да Тургенева, гэта даведнік да Хрыста. Ізноў жа важна ведаць бэкграўнд, што, чаго, хто такія, з каго выпісаны Сцяпан Верхавенскі, напрыклад. У Дастаеўскага, як у Гогаля, усё архетыпова. Педагогі таксама павінны яшчэ ў школе правільна тлумачыць хлопцам сутнасць тых жа казак, напрыклад. У казцы пра Івана Царэвіча хто станоўчы герой? Іван? Хлопцы, вы чаго! Станоўчы герой – гэта сутнасць дрэва, думка па дрэве. Карані – Царства мёртвых, галіны – Нябесны Іерусалім. Князь Мышкін. Гэта хто? Хто ёсць мышка ў казцы? Медыятар паміж светамі. Адкуль прыходзіць Мышкін? З ніадкуль. «Я быў тады зусім ідыёт…» – памятаеце? І куды ён ідзе? У нябыт. Што Дастаеўскі спрабуе зрабіць гэтай «мышшу»? Вось разумейце самі! Таму трэба чытаць, трэба разважаць. Так, ёсць таблоіды, навіны таксама патрэбныя, павестачку трэба разумець, каб цябе не заблыталі. Цяпер усё блытаюць, са ўсіх бакоў. А вось палачкай такой для сляпога можа быць наша заўсёды высокамаральная хрысціянская літаратура, таму што пісьменнікі былі рознымі хрысціянамі, але з Хрыстом усё ж былі ўсе! Нават тыя, хто Яго адмаўляў.
Аляксей Дзмітрыевіч, ці бывалі Вы ў Беларусі?
Адзіны раз мы былі ўсёй сям'ёй па лініі Міністэрства культуры ў 2023 годзе ў Мінску на прэм'еры спектакля «Ідыёт» у тэатры імя Максіма Горкага ў пастаноўцы сербскай і югаслаўскай актрысы і рэжысёра нашага дарагога сябра Іваны Жыган. І акрамя ўдзелу ў прэм'еры такога грандыёзнага спектакля нам удалося пабываць на сваіх радавых камянях у вёсцы Дастоева Брэсцкай вобласці, адкуль мы ёсць і пайшлі. Гэта было такое пранізлівае пачуццё, і хоць пазней прыйшло ўсведамленне рэальнасці, але дрыготка засталася, ад адчування гэтай прасторы, перажыванні пакаленняў, клічу крыві.
Паважаны Аляксей Дзмітрыевіч, мы былі б рады ўбачыць Вас у Беларускім дзяржаўным універсітэце!
Запрашайце, клічце! Ганарараў мне не трэба (смяецца). Дзякуй Богу, рукі ёсць, сам сабе на хлеб зарабляю, шмат-мала, пакуль хапае. Праезд, прытулак, харчаванне самае найпростае і, калі ласка, я прыеду!
Дзякую Вас! А пакуль што прашу пажадаць нешта нашым студэнтам.
Дарагія сябры! Хлапчукі і дзяўчынкі! Чытайце Дастаеўскага! Чытайце кніжкі наогул! Чытайце і разумейце! І прымайце правільныя рашэнні! І стаўце перад сабой правільныя мэты, і задавайце сабе правільныя пытанні. А ў гэтым вам ніхто, акрамя кнігі, лепей не дапаможа. Кніга – лепшы дарадца і настаўнік. Шукайце сабе настаўнікаў, лепш з жывых. Але нашы кнігі – гэта таксама жывыя настаўнікі. Уся наша вялікая руская літаратура. Са Святам Вас, прападобных Сергія і Германа Валаамскіх!
11.07.2025
Гутарыла Т.П. Сідарава, загадчык кафедры рускай літаратуры БДУ, к.ф.н., дацэнт
